ا ئەنفال ئەتوانرا پێشبینی بکرێ؟

توانای پێشبینی کردنی کارو کاردانەوەکانی دوژمن، یەکێکە لە بنەماکانی زامنکردنی بەردەوامبوون و سەرکەوتن لە رووبەرووبوونەوەی دیپلۆماسی و چەکداریدا. ئەو لایەنەی کە زیاتر دیراسەی کەسایەتی و کارو چالاکیی ئێستا و رابوردووی لایەنەکەی تری کردبێ و لە چۆنێتیی رەفتاری تێگەیشتبێ، بەشێوەیەکی باشتر ئەتوانێ پێشبینی ئەوە بکات کە ئەو لایەنە لە هەلومەرجێکی دیاریکراودا چ کاردانەوەیەک نیشان ئەدات یا چ هەنگاوێک دەنێ. ئەو لایەنەش کە تەرەفی بەرامبەری وەک پێویست ناناسێ و شارەزاییەکی ئەوتۆی نیە لە پێشبینی کردنی داهاتوودا و دووربینی و دور ئەندێشی پێویستی نیە، ئەوا زۆربەی کات ئەکەوێـتە بەر هەنگاوی پڕ موفاجەئەی لایەنەکەی بەرامبەری و پەشۆکان و شڵەژان زاڵ ئەبن بەسەر رەفتارەکانیدا و تای تەرازووی لەنگ دەکەن.

ئاسانترین لێکدانەوە بۆ کارەساتەکانی ئەنفال ئەوەیە بیگێرینەوە بۆ دڕندەیی رژێم. لەراستیدا ئەمە هەر لێکدانەوە نیە، بەڵکوو سادەترین باس کردنی رووداوەکەیە و هیچ کۆمەکێک بە تێگەیشتن و چارەسەرکردنی ناکات. ئەم کارە وەک ئەوە وایە بڵێن “خانووەکە دڵۆپەی کرد چونکە باران باری.”  بێگومان ئەگەر باران نەبارێ هیچ خانوویەک دڵۆپە ناکات، بەڵام بارانیش ببارێ مەرج نیە هەموو خانوویەک دڵۆپە بکات. کەس گومانی لەوە نیە رژێمی بەعس رژێمێکی دڕندە و شۆڤێنی  بووە و ویستوویەتی بە هەموو جۆریک گورزی کاریگەر لە کورد بوەشێنێ. بەڵام بەعس دوژمن بووە و لەگەڵ کورددا لە رووبەرووبووەنەوەیەکی چەکداریدا بووە و کورد ئەبێ زانیبێتی کە ئەم رژێمە دڕندەیە بەرامبەر هەموو چالاکییەکی پێشمەرگە، کاردانەوەیەکی دەبێ. لەراستیدا کورد ئەمەی بە تەجرەبە دیبوو. ئەم کاردانەوەیەی رژێم چ بەرامبەر تاک ( وەک کەسوکاری پێشمەرگە) و چ بەرامبەر گشتیش (وەک راگوێزانی ناوچەکان و بەعەرەب کردن و بۆردمانی گوندەکان) پێشتر چەندین جار دووبارە ببۆوە.

لێکدانەوەی ئەنفال وەک کارێکی دڕندانەی رژێم و تەنیا لە رووانگەی مەزڵووم و زاڵمەوە هیچ کۆمەک بەوە ناکات کورد بتوانێ لە داهاتوودا تووشی کارەساتێکی هاوشێوە نەبێتەوە. تێگەیشتنی بابەتیانەی ئەنفال بەوە دەبێت کە دیراسەی ئەوە بکرێ بۆچی کاردانەوەی رژێم لەو هەولومەرجەدا گەیشتە ئەوپەری درندەیی؟ بۆچی رژێم سەرەتای ساڵی 1988 بریاری دا ئەو گورزە کوشندەیە لە بزووتنەوەی چەکداریی کورد بوەشێنێ و رای بماڵێ؟ بۆچی بریاری دا بە شێوەیەکی بێ پێشینە دەست لە هاووڵاتیان نەپارێزی و کیمییایی بکات بە سەر دەیان هەزار دانیشتوواندا و دەیان هەزار هاووڵاتیش بێ سەرو شوێن بکات؟ گەڕان بەدوای هۆیەکانی ئەم کارەساتەدا تەنیا بەوە نابێ لە سروشتی دڕندانەی بەعسدا پاچەکۆڵەی بۆ بکەین چونکە ئەمە بەدیهیەو هیچ خۆماندووکرنی ناوێ. لەوە گرنگتر ئەوەیە لە رەفتاری بزوتنەوەی کوردا کنەی بۆ بکەین چونکە کەس گومانی لە سروشتی دڕندە و نیەت خراپیی بەعس نەبووە بەرامبەر بە کورد و بزوتنەوەی کوردیش ئەبێ لەهەموو کەس باشتر ئەمەی زانیبێ. باشتر وایە دیراسەی رەفتاری بزوتنەوەی رزگاریخوازی کورد بکرێ لە مانگ و ساڵانی پێش ئەنفالدا بۆ ئەوەی بزانرێ ئایا کورد پێش ئەوەی هەنگاوێک بنێ بۆ خەستکردنەوەی خەبات و چالاکی لە دژی دوژمن، هیچ تەسەورێکی هەبووە لە کاردانەوەی رژێم؟ ئایا بزوتنەوەی کوردی پێشبینی ئەوەی کردبوو ئەگەر ئەم هاوکاریی خۆی لەگەڵ وڵاتێکی بێگانەدا کە عێراق لەگەڵیدا لە شەڕدا بوو، بەگوڕ بخات، ئەمە چ کاریگەرییەکی لە رەفتاری رژێم دەبێ بەرامبەر بە کورد؟ ئایا ئەگەر خاکی کوردستان بکرێتە مەیدانی چالاکیی پاسدار و لەشکری بەدر و هێزە شیعەکانی تر، ئەمە تا چە رادەیەک سەددام تووڕە دەکات؟ ئایا ئەگەر پشتیوانی وڵاتێکی بێگانە بکرێ چاڵە نەوتەکانی قووڵایی بداتە بەر موشەک ئەمە چۆن سەددام کەللەیی دەکات؟ یا لە کاتێکدا کە ئەو لە بەرەکانی جەنگیدا لەگەڵ ئێران روو لە سەرکەوتن بوو و تازە شارۆچکەی فاوی لە چنگی دوژمن ئازاد کردبوو، ئەگەر کورد یارمەتی دوژمنەکەی بدات شارێکی تری لێ داگیر بکات، ئەمە چۆن سەددام شێت و هار دەکات؟

تەنانەت لە شەڕی دەستەو یەخەی دووکەسیشدا کاردانەوە بە حسابە. ئەگەر من بەردێک بگرمە ماڵی تۆ تۆ نام دەیتە بەر فیشەک ، بەڵام ئەگەر من دەسترێژت لێ بکەم تۆش رەنگە بمدیەتە بەر فیشەک و لەوانەشە ئەگەر هەتبێ ئاربیجیم پێوە بنێی. دوژمنایەتی کردنیش ئەبێ بە حساب بێ. ئەگەر بتەوێ ئامادەی گورزەکانی دوژمنێکی خوێنخۆری وەک بەعس بیت ئەوا کەمترین شت ئەوەیە ئەبێ بزانی بەرامبەر هەر رەفتارێکی (دوژمنانەی) تۆ، خەیارەکانی ئەو چین بۆ کاردانەوە؟  لەراستیدا گەورەبوونی کاردانەوەکانی بەعس لە ساڵانی پێش ئەنفالدا تەدریجی بووە. تەنانەت بۆردمانە کیمیاییەکانیش بە گازە سووکترەکان دەستی پێ کردووە و وردە وردە زیانبارتربووە.  رەنگە بەکارهێنانی چەکی کیمییای لە ساڵی 1987 دا پەیامێکی ئاگادارکردنەوە بووبێ بۆ کورد بۆ ئەوەی ئاگای لەخۆی بێ و سنووری خۆی بزانێ، بەڵام ئێمە لەم پەیامە تێ نەگەیشتین تا ئەوەی دەرسی کۆتاییمان وەرگرت و هەڵەبجە و هەموو کوردستانمان لێ کرا بە ئاگر.

پێویستە مەبەستی نووسینەوەی کارەساتەکانی ئەنفال لەم روانگەیەوە نە پاساودان بێ بۆ کەس نە تۆمەتبارکردنی کەسی تربێ و هیچیش لە گەورەیی  رووداوەکان و دڕندەیی بەعس کەم ناکاتەوە. ئەم تێروانیە هەوڵدانێکە بۆ تێگەیشتنێکی بابەتیانەی رووداوەکان وەک کار و کاردانەوەی دوو لایەنی بەشەڕ هاتوو کە یەکێکیان مەزڵوومە و ئەوی تریان زاڵم. ئەم تێروانینە یارمەتیمان دەدات دوژمن باشتر بناسین، رەفتارەکانی باشتر تێ بگەین، وە باشتر پێشبینی رەفتار و کاردانەوەکانی داهاتووی بکەین. ئەگەر لایەنێک نەتوانێ پێشبینی کارو رەفتارەکانی لایەنی بەرامبەری بکات ئەوا خزمەتێکی باشی بە دوژمنەکەی کردووە و دەرفەتی ئەوەی داوەتێ لە ناکاو زەفەری پێ بێنێ. بەڵام توانای پێشبینی کردن ئەم دەرفەتە لە دوژمن دەگرێ و ئەگەری سەرکەوتنی کەم دەکاتەوە.
2008
*****

هه‌موومان زاڵم، هه‌موومان مه‌زڵووم

لای ئێمه‌ هێشتا قوتابی ئه‌بێ وه‌ک په‌یکه‌ر له‌ پۆلدا دابنیشێ و به‌ ترسه‌وه‌ له‌ مامۆستا بنوارێ تا نه‌که‌وێته‌ به‌ر پلار و سه‌رزه‌نشتی مامۆستا. نه‌خۆش ئه‌گه‌ر توزێ موجاده‌له‌ له‌گه‌ڵ دکتۆر بکا بۆ ره‌واندنه‌وه‌ی گومانه‌کانی دوور نیه‌ دکتۆر پیاهه‌ڵنه‌شاخێ بڵێ “من دکتۆر م یان تۆ، ئه‌گه‌ر خۆت حه‌کیمی بۆ هاتووی بۆ لای من!” که‌ ئه‌چیته‌ لای فه‌رمانبه‌رێک بۆ به‌دواداچوونی کاره‌که‌ت، دوورنیه‌ بیه‌وێ پێت بسه‌لمینێ که‌ تۆ مه‌جبووری و موحتاجی ئه‌ویت تا ئه‌ویش به‌ منه‌تێکه‌وه‌ کاره‌که‌ت بۆ بره‌وێنێ. ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ش که‌ به‌پاره‌ خزمه‌تگوزارییه‌کت پێشکه‌ش ده‌ده‌ن یان کاڵات پێ ده‌فرۆشن و تۆ وه‌ک مه‌عمیلێک پێویسته‌ ئه‌وپه‌ری نازت رابگرن تا به‌رده‌وام بی له‌ به‌رکارهێنانی فرۆشراوه‌که‌یان، ره‌نگه‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌ منه‌ت مامه‌ڵه‌ت له‌گه‌ڵ بکه‌ن وه‌ک بلێی تۆ قازانج له‌وان ده‌که‌ی، وه‌ک که‌سێکی خاوه‌ن ماف سه‌یرت ناکه‌ن، دوور نیه‌ له‌ وه‌ڵامی گله‌ییه‌کدا پیت بڵێن “پێت خۆش بێ و پێت ناخۆش هه‌رئه‌وه‌یه‌، نه‌مان ناردووه‌ به‌ دواتا!” به‌رپرسانی فه‌رمانگه‌ خزمه‌تگوزارییه‌کانیش زیاتر له‌وه‌ی داوای لێبوردن بکه‌ن له‌خه‌ڵک بۆئه‌و کارانه‌ی نه‌یانتوانیوه‌ (وه‌ک ئه‌رکی سه‌رشانیانه‌) ئه‌نجامی بده‌ن، زیاتر لافو گه‌زاف به‌و شته‌ که‌مه‌وه‌ لێ ئه‌ده‌ن که‌ کردوویانه‌و خه‌ڵکی تاوانبارده‌که‌ن که‌ نازانن به‌باشی خزمه‌تگوزارییه‌کانیان به‌کاربێنن.

ئه‌م کلتووری غرور و خۆ به‌زل زانین و بێ منه‌تییه‌ چییه‌ وا تانوپۆی ره‌فتاری زۆرمانی ته‌نیوه‌؟ ئایا به‌راستی ئێمه‌ ئه‌وه‌نده‌ پڕ زانیاری و به‌ده‌سته‌ڵات و له‌ خۆرازین و باوه‌ڕمان به‌ خۆمان پته‌وه‌ که‌ بتوانین له‌ هه‌موو که‌سێک بێ منه‌ت و له‌ هه‌موو عه‌یبێک به‌ری بین؟ ئایا ئێمه‌ کۆمه‌ڵێکی ئه‌وه‌نده‌ بێ رێز و بێ ماریفه‌تین ته‌حه‌مووللی دوو پرسیار و سێ رسته‌ی گوماناوی نه‌که‌ین و هه‌ڵ بچین و دیوارێک له‌ بێڕێزی و بێ منه‌تی له‌به‌ینی خۆمان و به‌رامبه‌ره‌که‌ماندا دروست بکه‌ین؟. ئایا ئێمه‌ سروشتمان زاڵمانه‌و خۆسه‌پێنه‌رانه‌یه‌ و حه‌ز ناکه‌ین که‌س له‌ قسه‌ماندا قسه‌ بکات؟ یا خود ئه‌مه‌ په‌یوه‌ندی به‌ ئاستی رۆشنبیری و ره‌فتاری و نه‌زانینی ئادابی مامه‌ڵه‌کردنه‌وه‌ هه‌یه‌؟

هۆی ئه‌م ره‌فتاره‌مان هه‌رچییه‌ک بێ، به‌شێوه‌یه‌کی گشتی زۆرمان له‌م هونه‌ری خۆسه‌پاندن و یه‌کتر شکاندنه‌دا وه‌ستاین. نه‌خوێنده‌وار، خوێنده‌وار، شا، گه‌دا، گوندنشین، شارنشین. سه‌یر له‌وه‌دایه‌ خۆشمان دڵمان وه‌ک په‌ڕه‌ی گوڵ ناسکه‌ و به‌ که‌مترین شت دڵمان ده‌شکێ و هه‌ڵده‌چین، که‌چی خۆشمان ئه‌وه‌نده‌ ئازاو ده‌ستبه‌کارین بۆ شکاندنی یه‌کتری. زۆرمان به‌راستی نازانین چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ یه‌کتر بکه‌ین وه‌ک مرۆڤ، چۆن رێزی مرۆڤی به‌رامبه‌ر بگرین، چۆن دڵی مرۆڤ رابگرین، چۆن پێ بنێین به‌ غرووری بۆشی خۆماندا و به‌ دڵێکی کراوه‌وه‌ گوێ بۆ یه‌کتی شل که‌ین و هه‌ق بده‌ین به‌ به‌رابه‌رکه‌مان ، خۆمان بخه‌ینه‌ شوێنی ئه‌و تا لێی تێ بگه‌ین. زۆرمان ناتوانین ئه‌وه‌ی بۆ خۆمان به‌ ره‌وای داده‌نێین بۆ خه‌ڵکیشی به‌ هه‌ق بزانین. ئێمه‌ ناتوانین بڵێین راسته‌ تۆش هه‌قته‌، تۆش راست ده‌که‌ی به‌ڵام ڕای من جۆرێکی تره‌. ئێمه‌ واده‌زانین یه‌ک راستی هه‌یه‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ “من” ده‌یکه‌م و ده‌ی ده‌یزانم! وادیاره‌ ئێمه‌، هێشتا وانه‌ی یه‌که‌ممان له‌ مافی مرۆڤدا وه‌رنه‌گرتووه‌: قبووڵ کردن و رێزگرتن له‌ جیاوازی ویه‌کتری نه‌شکاندن.

مامۆستایه‌ک ره‌نگه‌ هه‌موو به‌نده‌کانی جاڕنامه‌ی مافی مرۆڤی له‌به‌ر بێ به‌ڵام ئاماده‌ نیه‌ بواری قوتابییه‌که‌ی بدات بۆ ته‌بریری ره‌فتارێکی که‌ مامۆستاکه‌ به‌ ناشایسته‌ی زانیوه‌، قسه‌ی خۆی بکات. دکتۆرێک بێگومان ئادابی مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ نه‌خۆش بیستووه‌ و خوێندووه‌ به‌ڵام ره‌نگه‌ بوار نه‌دات به‌نه‌خۆش ناره‌زاییه‌ک یا گومانێک ده‌ربڕێ به‌رامبه‌ر چاره‌سه‌ره‌که‌ی. سیاسییه‌ک ره‌نگه‌ ده‌رسی دیموکراسیی خه‌ڵکی دابدات به‌ڵام ناتوانێ له‌به‌رامبه‌ر رایه‌کی جیاوازدا تووره‌یی خۆی بخواته‌وه‌!

نازانم ئاخۆ ئه‌م ره‌فتاره‌مان په‌یوه‌ندی به‌ جینه‌کانمانه‌وه‌ هه‌یه‌ یان نا به‌ڵام دڵنیام له‌ له‌دایکبوونه‌وه‌ بارودخی چه‌که‌ره‌کرن و گه‌شه‌کردنی ئه‌م ره‌فتاره‌مان ده‌سته‌به‌ر ده‌بێ. منداڵ ئه‌وه‌نده‌ی هۆشی کرده‌وه‌ له‌ هه‌لسوکه‌وت و ئیشارات و قسه‌ی باوانی گه‌یشت ده‌که‌وێته‌ به‌ر لێشاوی خۆ فه‌رزکردنه‌وه‌. خێزانی ئێمه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی جێگه‌یه‌کی له‌بار نیه‌ بۆ گه‌شه‌ی ئاسایی منداڵ. خێزانی ئێمه‌ که‌شو هه‌وای نه‌رمی و لێک تێگه‌یشتن و هاوده‌ردی و رێزگرتن له‌ یه‌کتری وبه‌رامبه‌ری و یه‌کسانی ناخولقێنێ. خێزانی ئێمه‌ دیمه‌نگه‌لێک نیشانی منداڵ ده‌دات که‌ پڕه‌ له‌ هات و هاوار، خۆ سه‌پاندنی دایک یا باوک به‌سه‌ر ئه‌وی تردا، فه‌رزکردنی کوڕ به‌ سه‌ر کچدا، ناکۆکی پیرو گه‌نج و یه‌کتر شکاندن و نا یه‌کسانی. ئێمه‌ له‌وکاته‌وه‌ی چاو هه‌ڵده‌هێنین له‌ناو ده‌ریای ره‌فتاری ناهاوسه‌نگدا گه‌وره‌ ده‌بین . ئه‌وانه‌ی پێش ئێمه‌ له‌دایک ده‌بن و گه‌وره‌ده‌بن فێر نابن چۆن مامه‌ڵه‌ی هاوسه‌نگ و یه‌کسان له‌گه‌ڵ یه‌کترو ئێمه‌دا بکه‌ن، ئێمه‌ش له‌وانه‌وه‌ هه‌مان شت فێر ده‌بین. ئێمه‌ ناتوانین له‌گه‌ڵ منداڵه‌کانمان به‌ نه‌رمی بدوێین و قه‌ناعه‌تیان پێ بکه‌ین، به‌ڵکوو ویستی خۆمان فه‌رز ده‌که‌ین به‌سه‌ریاندا بۆیه‌ ئه‌وانیش که‌ گه‌وره‌ ده‌بن هه‌مان شت ده‌که‌ن. ئێمه‌ هه‌ر له‌ منداڵیه‌وه‌ تۆوی گرێی خۆ به‌که‌م زانین له‌ منداڵه‌کانماندا ده‌چێنین ئه‌لبه‌ته‌ له‌ دره‌خته‌که‌ی خۆمانه‌وه‌ که‌ ساڵه‌هایه‌ ره‌گی داکوتاوه‌و به‌ر ده‌دات. ئێمه‌ گرێی خۆبه‌که‌م زانینمان هه‌یه‌ و ئه‌و خۆ سه‌پاندن و شکاندنه‌شمان ره‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و گرێیه‌ن.

که‌سوکاری منداڵه‌کان هه‌ر ئه‌مجۆره‌ ره‌فتاره‌ ده‌زانن، منداڵه‌کانیش ناچنه‌ باخچه‌ی ساوایانی ئه‌وروپایی تا له‌وێ فێری جۆرێکی تر مامه‌مه‌ڵه‌ ببن. که‌پێ ده‌گرین و ئه‌چینه‌ کۆڵان بۆ یاری دیسان ئه‌که‌وینه‌وه‌ به‌ر کاریگه‌ریی هه‌مان ره‌فتاری خۆسه‌پێنه‌رانه‌ی مناڵ و گه‌وره‌تره‌کانی کۆڵان و ئێمه‌ش به‌هه‌مان شێوه‌ گه‌شه‌ ده‌که‌ین. له‌ قوتابخانه‌ش فێرمان ده‌که‌ن له‌ مامۆستا بترسین، وه‌ک بت له‌ پۆلدا دانیشن، له‌ هه‌موو جووڵه‌یه‌ک بسڵه‌مینه‌وه‌، و به‌ هه‌زوارو یه‌ک داوی “ئه‌ده‌ب” ده‌مانبه‌ستنه‌وه‌ و سنوورمان بۆ داده‌نێن. مامۆستاکان گوێچکه‌مان پڕ ده‌که‌ن له‌ ئامۆژگاریی وشکی هه‌زار ساڵه‌! هێشتا له‌ قوتابخانه‌ی ئێمه‌دا شتێکی ئه‌وتۆ نه‌کراوه‌ بۆ به‌هێزکردنی که‌سایه‌تی قوتابی، بۆ بره‌ودان به‌ هه‌ستی باوه‌ر به‌خۆکردنی قوتابی، بۆ هاندانی به‌شداریکردنی قوتابی. ئێمه‌ له‌ قوتابخانه‌ قوتابی زانیاری فێری قوتابی ده‌که‌ین به‌ڵام فێری ژیانی ناکه‌ین.

ئێمه‌ به‌م گرێی خۆبه‌که‌مزانیه‌وه‌ گه‌وره‌ده‌بین، له‌گه‌ڵ ئه‌م سه‌رکوت کردنه‌ به‌رده‌وامه‌دا گه‌وره‌ ده‌بین. هه‌رچه‌ند به‌زاهیر زاڵ و زاڵم و باوه‌ر به‌ خۆ قایمین به‌ڵام له‌ ناخماندا با ئاگاشمان لێ نه‌بێ له‌خۆمان به‌ شک و لاوازین. ره‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر ره‌فتارمان بریتیه‌ له‌م که‌م چیکڵدانه‌یی و هه‌وڵی خۆ فه‌رزکردن و به‌رگه‌نه‌گرتنی ڕای جیاواز و زوو هه‌ڵچوونه‌. ئینجا به‌م لاوازییه‌ی خۆمانه‌وه‌ خه‌ڵکی له‌خۆمان لاوازتر، یا خه‌لکی وه‌ک خۆمان ده‌شکێنین و زوڵمیان لێ ده‌که‌ین.

زوڵم بێگومان مه‌رج نیه‌ هه‌ر زیان پێگه‌یاندنی جه‌سته‌یی و مالی بێت. هه‌موو بریندارکردنی هه‌ستی مرۆڤێک به‌ ناهه‌ق، هه‌موو هه‌لکوتانه‌ سه‌ر ژیانی تایبه‌تیی که‌سێک، هه‌موو پێشیلکردنی مافی که‌سیک زوڵمه‌ جا ناهه‌قی به‌رامبه‌رکراو پێ بزانێ یا نه‌زانێ. ئێمه‌ به‌ غروری بۆشی خۆمان، به‌ هه‌وڵی خۆ بردنه‌ پێش و خۆ سه‌پاندنمان دیوارێک دروست ده‌که‌ین له‌ سه‌هۆڵ له‌ به‌ینی خۆمان و به‌رامبه‌ره‌که‌ماندا. ئێمه‌ به‌م کاره‌مان رێ له‌ له‌یه‌ک تێ گه‌یشتن ده‌گرین، رێ خۆش ده‌که‌ین بۆ پشت کردنه‌ یه‌ک، له‌یه‌ک خوێندن، له‌یه‌ک جیابوونه‌وه‌، تۆڵه‌ کردنه‌وه‌.

ئێمه‌ ئه‌بێ فێر بین و قه‌ناعه‌ت بێنین و نیشانی بده‌ین که‌ دنیا هه‌مووی یه‌ک ره‌نگ نیه‌. ئێمه‌ ئه‌بێ فێر ببین و قه‌ناعه‌ت بێنین و نیشانی بده‌ین که‌ “من” مه‌رکه‌زی جیهان نیه‌، “من” زاناترین که‌س نیه‌، “من” ته‌نیا خاوه‌ن هه‌ق نیه‌، “من” ته‌نیا که‌سی خاوه‌ن بۆچوونی راست نیه‌. ئێمه‌ ئه‌بێ فێربین و قه‌ناعه‌ت بێنین و نیشانی بده‌ین که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی “من”یش خه‌ڵکانێک هه‌ن ره‌نگه‌ راست بکه‌ن، خه‌ڵکانێک هه‌ن ره‌نگه‌ خاوه‌ن هه‌ق بن، خه‌ڵکانێک هه‌ن ره‌نگه‌ له‌ ئێمه‌ زاناتر بن. به‌ڵام ئه‌م قه‌ناعه‌ت ته‌نیا به‌وه‌ دروست ده‌بێ که‌ ئێمه‌ بتوانین له‌ ده‌ره‌وه‌ی غروری بۆشی خۆمانه‌وه‌، له‌ده‌ره‌وه‌ی “منه‌وه‌” بروانینه‌ جیهان تا هه‌موو ره‌نگه‌کان ببینین

2007

*****

بنه‌ما ئه‌خلاقییه‌کانی راپۆرتکردن ده‌رباره‌ی منداڵ

مه‌ودای په‌خشی که‌ناڵه‌ جیاوازه‌کانی راگه‌یاندن ئه‌مرۆ به‌هۆی پێشکه‌وتنی ته‌کنۆلۆجیای زانیاری و ویستی سیاسی و بازرگانی ده‌سه‌ڵاتدارانی میدیاوه‌، چ له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆ و چ له‌سه‌ر ئاستی جیهانی، فراوانبوونێکی بێوێنه‌ی به‌خۆیه‌وه‌ دیوه‌. تاک و خێزان و کۆمه‌ڵگا له‌به‌ر هێرشی به‌رده‌وامی ده‌نگ و ره‌نگ و وشه‌دان و ئه‌م هێرشه‌ش ده‌توانێ کاریگه‌ریی خراپ به‌جێ بهێلێت. ئه‌مه‌ش سه‌یر نیه‌ چونکه‌ زۆر جار ئامانجی میدیا ده‌سکه‌وتی مادی یا سیاسی یان که‌سییه‌و میدیاکار مه‌رج نیه‌ هه‌میشه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی بینه‌ر و بیسته‌ر و خوێنه‌ر له‌به‌رچاو بگرێ.

له‌ بارودۆخی نائاسایی و له‌ وڵاته‌ هه‌ژار و په‌ره‌ئه‌ستێنه‌کاندا منداڵان به‌هۆی باری ناسکیان و شوێنی تایبه‌تییان له‌ دڵی خه‌ڵکیدا سه‌رچاوه‌یه‌کی گه‌رم و زۆرجار ئاسانی هه‌واڵ و بابه‌تن بۆ که‌ناڵه‌ جیاوه‌زه‌کان. ئه‌م ره‌هه‌نده‌ هه‌رچه‌نده‌ له‌رووی سه‌رنجراکێشانی کاربه‌ده‌ستان و کۆمه‌ڵگاوه‌ بۆ کێشه‌و ئاره‌زوه‌کانی منداڵان ده‌شێ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی منداڵان بێ به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌ پێی هه‌ندێ بنه‌مای دیاریکراوی ئه‌خلاقیی نه‌بێ و به‌رژه‌وه‌ندی منداڵ وه‌ک تاک له‌به‌رچاو نه‌گیرابێ ده‌توانێ به‌زیانی منداڵه‌که‌ ته‌واوبێت و کاریگه‌ری خراپی درێژخایه‌ن له‌سه‌ر ژیانی داهاتووی به‌جێ بهیلێ.

بۆ نموونه‌ ئایا ده‌کرێت وێنه‌ی منداڵێک که‌ له‌سه‌ر دزی گیراوه‌ له‌ رۆژنامه‌یه‌کدا بڵاو بکه‌ینه‌وه‌؟ ئایا ده‌توانین ناوی ته‌واوی بنووسین؟ ئایا ده‌بێ له‌ کورته‌ فلیمێکدا که‌ باسی خه‌ته‌نه‌کرنی کچان ده‌کات ده‌موچاوی کچێک نیشان بده‌ین؟ ئایا ده‌توانین چاوپێکه‌وتن له‌گه‌ڵ منداڵێکدا بکه‌ین و لێی بپرسین کێ ته‌عه‌دای جنسیی لێ کردووه‌؟ ئایا راسته‌ کامێرای ته‌له‌فزیۆن ببه‌ینه‌ هۆلێ زیندانی نه‌وجوانان؟ ئایا راسته‌ له‌خۆمانه‌وه‌ بێ ئیزن و روون کردنه‌وه‌ وێنه‌ی بۆیاخچییه‌کی منداڵ بگرین و دوایی له‌ پێشانگایه‌کدا نمایشی بکه‌ین؟ یان وێنه‌ی منداڵێکی که‌مئه‌ندام بگرین و بڵاوی بکه‌ینه‌وه‌؟ گومان له‌وه‌دا نیه‌ که‌ ئه‌نجام دانی هه‌ر یه‌ک له‌م چالاکییانه‌ ره‌نگه‌ سوودی بۆ مه‌سه‌له‌ی منداڵ هه‌بێ به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی به‌ڵام ئاخۆ له‌به‌رژه‌وه‌ندی پاڵه‌وانی بابه‌ته‌که‌دایه‌؟ ئاخۆ وێنه‌ی ئه‌و منداڵه‌ دزه‌ چه‌ند که‌س بیبینێ چیرۆکه‌که‌ی، که‌ ره‌نگه‌ ئه‌گه‌ر دۆکومێنت نه‌کرایه‌ زوو بیربچووایه‌ته‌وه‌ ، ببێته‌ بنێشته‌خۆشه‌ی ژێردانی چه‌ند که‌س! یان ئه‌و کچه‌ خه‌ته‌نه‌کراوه‌ بڵێی تا کۆتایی ژیانی له‌که‌دار نه‌بێ؟

باشتر وایه‌ هه‌موو میدیاکارێک که‌ ئه‌یه‌وێ له‌بواری منداڵدا کار بکات ئاشناییه‌که‌ی سه‌ره‌تایی له‌ مافه‌کانی منداڵدا هه‌بێ. هه‌موو چالاکییه‌ک له‌م بواره‌دا پێویسته‌ باشترین به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی منداڵه‌ له‌به‌رچاو بگرێت نه‌ک ته‌نیا به‌رژوه‌ندی میدیاکار. بۆنموونه‌ نابێ ده‌رهێنه‌ری کورته‌ فلیمه‌که‌ هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ی به‌رهه‌مێکی سه‌رنج راکێش پێشکه‌ش بکات به‌رژه‌وه‌ندی منداڵه‌که‌ له‌بیر بکات چونکه‌ ئه‌بێ ئه‌وه‌ی له‌یاد بێت کاریگه‌ریی به‌رهه‌مه‌که‌ی له‌سه‌ر منداڵه‌که‌ به‌ ته‌واوبوونی وێنه‌گرتنی فلیمه‌که‌ کۆتایی نایه‌ت.

هه‌ریه‌که‌ له‌ رێکخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان بۆ منداڵان و فێدراسیۆنی نێونه‌ته‌وه‌یی رۆژنامه‌نووسان گرنگییه‌کی زۆریان به‌م مه‌سه‌له‌یه‌ داوه‌ و رێنمایی تایبه‌تییان بڵاوکردۆته‌وه‌ بۆ رۆژنامه‌نووسان بۆئه‌وه‌ی شانبه‌شانی بایه‌خدان به‌ بابه‌ته‌کانی منداڵ و خستنه‌رووی کێشه‌کانیان، ستاندارێکی ئه‌خلاقیی به‌رز له‌ کاره‌کانیاندا ره‌چاوبکه‌ن و نه‌بنه‌ مایه‌ی زیان گه‌یاندن به‌ منداڵ و پێشێلبوونی مافه‌کانی.

رێنماییه‌کانی یونیسێف

بنه‌ماکان سه‌ره‌کییه‌کان
• پێویسته‌ هه‌میشه‌ که‌رامه‌تی منداڵ پارێزراو بێت و مافه‌کانی له‌به‌رچاو بگیرێ
• پێویسته‌ هه‌میشه‌ باشترین به‌رژه‌وه‌ندی منداڵ له‌سه‌ری سه‌ره‌وه‌ دابنرێت ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر باس کردنی کێشه‌که‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی منداڵانیش بێت به‌گشتی.
• ێویسته‌ هه‌میشه‌ مافی منداڵ بۆ خسوسیه‌ت و رازداری(privacy and confidentiality) له‌به‌رچاو بگیرێت.
• پێویسته‌ منداڵ پرسی پێبکرێت، تێ بگه‌یه‌نرێت، وه‌ کارێک نه‌کرێت که‌ به‌ زیانی ته‌واو ببێت، بۆنموونه‌ قسه‌یه‌ک بکات که‌ دوایی له‌سه‌ری سزا بدرێت.
• پێویسته‌ ئه‌وکه‌سانه‌ی ئاگایان له‌ بارودۆخی مندااڵه‌که‌یه‌ پرسیان پێ بکرێت بۆ تێگه‌یشتن له‌ ئه‌گه‌ری ره‌نگدانه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ له‌سه‌ر ژیانی منداڵه‌که‌.

هه‌ندێ رێنمایی بۆ چاوپێکه‌وتن له‌گه‌ڵ منداڵ

• منداڵه‌که‌ و که‌سوکاری تێ بگه‌ینه‌ که‌ تۆ چیت و به‌ته‌مای چی بکه‌یت.
• ره‌زامه‌ندی (ئیمزاکراو)، خۆویستانه‌و ئاگایانه‌، له‌ منداڵ و که‌سوکاری وه‌ربگره‌ دوای ئه‌وه‌ی تێیان ده‌گه‌یه‌نی به‌ته‌مای چیت و کاریگه‌ریی ئه‌و کاره‌ت له‌سه‌ر منداڵه‌که‌ چی ده‌بێت.
• زیان به‌ مندال مه‌گه‌یه‌نه‌: باری ده‌روونی و به‌های که‌لتووری و ئاینی و… منداڵ له‌به‌ر چاو بگره‌. پرسیارێک مه‌که‌ منداڵ بخاته‌ مه‌ترسیی سزادانه‌وه‌ یاخود منداڵ بخاته‌وه‌ یادی ئه‌زموونه‌ تاڵه‌کانیه‌وه‌.
• داوا له‌ منداڵ مه‌که‌ به‌سه‌رهاتێکت پێ بڵێ یان کارێکت بۆ بکات که‌ به‌شێک نیه‌ له‌ ژیانی خۆی.
• پێویسته‌ منداڵ له‌کاتی چاوپێکه‌وتن و وێنه‌ گرتندا مورتاح بێت. ئه‌بێ دیمه‌نه‌که‌ش هیچ کارگه‌رییه‌کی خراپی بۆ سه‌ر داهاتووی منداڵه‌که‌ نه‌بێ.

هه‌ندێ رێنمایی بۆ ریپۆتاژ ده‌رباره‌ی منداڵ
• منداڵ له‌که‌دار مه‌که‌. کارێک مه‌که‌ ببێته‌ مایه‌ی ئه‌شکه‌نجه‌ و ئازار بۆ منداڵ له‌ داهاتوودا، یان جوداکاری و دابران له‌ کۆمه‌ڵگاو عه‌یبداربوون.
• وێنه‌یه‌کی راست و دروست له‌ وه‌زعی منداڵه‌که‌ پێشکه‌ش بکه‌.
• دڵنیابه‌ له‌وه‌ی که‌ ئه‌وه‌ی منداڵه‌که‌ پێت ده‌ڵێت راسته‌
• به‌سه‌رهاتێک بڵاومه‌که‌ره‌وه‌ که‌ گومان بکه‌یت ببێته‌ هۆی ده‌رده‌سه‌ری بۆ منداڵه‌که‌ ته‌نانه‌ ئه‌گه‌ر ناو و ده‌موچاویشی بشاریته‌وه‌.
• .ناوو ناسنامه‌ی منداڵ بگۆڕه‌ و ده‌موچاوی بشاره‌وه‌ ئه‌گه‌ر منداڵ:
o ئێستا یان پێشتر چه‌کدار بووه‌ یان پیاو کوژی و دوژمنایه‌تیی کردووه‌
o قوربانیی ئستیغلالی سێکسییه‌
o ئه‌نجامده‌ری ئازاری جه‌سته‌یی یان ئیستیغلالی سێکسییه‌
o تاوانباره‌ یان سزادراوه‌
o دووچاری HIV/AIDS ـه‌

رێنماییه‌کانی فێدراسیۆنی نێونه‌ته‌وه‌یی رۆژنامه‌نووسان

فێدراسیۆنی نێونه‌ته‌وه‌یی رۆژنامه‌نووسان له‌ کۆنگره‌ی ساڵانه‌ی خۆیدا له‌ سیئۆل ساڵی 2001 دۆکیومێنتێکی په‌سه‌ند کرد به‌ ناوی “رێنمایی و بنه‌ماکان بۆ راپۆرتکردنی ئه‌و مه‌سه‌لانه‌ی په‌یوه‌ندییان به‌ منداڵه‌وه‌ هه‌یه‌” به‌مه‌ستی به‌رزکردنه‌وه‌ی ستانداردی ئه‌خلاقیی کاری رۆژنامه‌نووسی و پاراستنی منداڵان و بره‌ودان به‌ مافه‌کانیان.

به‌ پێی ئه‌و رێنماییانه‌ رۆژنامه‌نووسان و دامه‌زراوه‌کانی راگه‌یاندن هه‌وڵ ده‌ده‌ن بۆ راگرتنی به‌رزترین ستانداردی هه‌لسوکه‌وتی ئه‌خلاقی له‌بورای راپۆرتکرنی کاروباری منداڵاندا و به‌تایبه‌تیش دڵنیاده‌بن له‌وه‌ی که‌:

• هه‌وڵ ده‌ده‌ن بۆ په‌یره‌وکردنی ستانداردی نایاب له‌رووی دیققه‌ت و هه‌ستیارییه‌وه‌ له‌راپۆتکردنی ئه‌و مه‌سه‌لانه‌دا که‌ په‌یوه‌ندییان به‌ منداڵه‌وه‌ هه‌یه‌،
• خۆلاده‌ده‌ن له‌داگیرکردنی رووبه‌ری میدیای منداڵ به‌و به‌رنامه‌و بڵاوکراوانه‌ی که‌ زیان به‌ منداڵ ده‌گه‌یه‌نین،
• خۆلاده‌ده‌ن له‌ نیشاندانی دیمه‌نی عاتیفی و ستیرۆتایپی به‌مه‌به‌ستی بره‌ودان به‌و ماده‌ئیعلامییانه‌ی په‌یوه‌نددیان به‌ منداڵه‌وه‌ هه‌یه‌،
• به‌ وردی ئه‌و ده‌رئه‌نجامانه‌ له‌به‌رچاوده‌گرن که‌ ده‌شێ له‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی هه‌ر ماده‌یه‌کی راگه‌یاندن بکه‌وێته‌وه‌ له‌بواری منداڵداو تا ئه‌وپه‌ری توانا زیانگه‌یاندن به‌ منداڵ که‌مده‌که‌نه‌وه‌،
• به‌ وێنه‌ و به‌ شێوه‌ی تر ناسنامه‌ی منداڵ ناخه‌نه‌روو مه‌گه‌ر ئه‌مه‌ به‌ئاشکرایی له‌به‌رژه‌وه‌ندی گشتیدا بێت،
• ئه‌وه‌نده‌ی له‌توانادا بێت ماوه‌ به‌ منداڵ ده‌ده‌ن ده‌ستی بگات به‌ میدیا و رای خۆی ده‌رببرێت به‌بێ هیچ جۆره‌ هاندانێک،
• دڵنیاده‌بن له‌ پشت راستکرنه‌وه‌ی بێلایه‌نانه‌ی ئه‌و زانیارانه‌ى له‌ منداڵی وه‌رده‌گرن و له‌وه‌ش دڵنیاده‌بن که‌ ئه‌و پشت راستکردنه‌وه‌یه‌ منداڵ ناخاته‌ هیچ جۆره‌ مه‌ترسییه‌که‌وه‌،
• خۆیان لاده‌ده‌ن له‌ به‌کارهێنانی وێنه‌ی سێکساویی منداڵ،
• رێگه‌ی روون و ماقووڵ و بێ پێچ و په‌نا به‌کارده‌هێنن بۆ به‌ده‌ستهێنانی وێنه‌و و تا له‌توانادابێ ئه‌و وێنانه‌ به‌ ئاگاداری و ره‌زامه‌ندیی منداڵ یاخود گه‌وره‌یه‌کی لێپرسراوی یا پارێزگار و بایه‌خپێده‌ری منداڵ وه‌رده‌گرن،
• دڵنیاده‌بن له‌ ناسنامه‌ی هه‌ر رێکخراوێک که‌ خۆی وه‌ک قسه‌که‌ر و نوێنه‌ری به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی منداڵ نیشان ده‌دات،
• هیچ پاره‌یه‌ک ناده‌ن به‌ منداڵ ده‌رهه‌ق به‌و به‌رنامانه‌ی په‌یوه‌ندییان به‌ منداڵه‌وه‌ هه‌یه‌ یان به‌ باوان و پارێزگارانی منداڵ مه‌گه‌ر ئه‌م کاره‌ به‌ ئاشکرایی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی منداڵدا بێت.
******
تێبینی: ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ کۆنفرانسی میدیای منداڵان له‌ سلێمانی ساڵی 2005 پێشکه‌ش کرا