When thinking turns into an ideology, name it nationalism, communism, religion whatever, that believes it is the ONLY RIGHT solution for all situations and gives itself the right to judge people on that basis, human dignity and justice turn into wishes!
Author Archives: Nasih Othman
یادكردنه‌وه له دڵه‌وه
ئه‌مرۆ كه‌سوكاری یه‌كیك له‌شه‌هیده‌كانی كیمیابارانی سێوسینان له چاوپیكه‌وتنیكی ته‌له‌فزیۆنیدا وتی من له ژیانمدا یه‌كجار چووم بۆ مه‌راسیمی یادكردنه‌وه‌ی ئه‌و كاره‌ساته…. ئه‌بێ به‌رپرسان ئه‌وانه‌ی ئه‌م یاده ریك ده‌خه‌ن له‌خۆیان بپرسن بۆچی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه ده‌بووایه له‌هه‌موو كه‌س زیاتر نزیك بوون به‌و رووداوه و تیایدا ژیاون و ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌شی قوربانییان داوه ئه‌وه‌ها بێزارن له یادكردنه‌وه‌ی یه‌كیك له گه‌وره‌ترین رووداوه‌كانی ژیانیان!
تیگه‌یشتن له هه‌ستی ئه‌وژنه كاریكی سه‌خت نیه.. ئه‌و به‌هیچ جۆریك نه ئه‌و رۆژه‌ی بیرچۆته‌وه و نه ده‌تونێت له‌بیری بكات.. ئه‌وهه‌تاهه‌تایه وه‌ك پارچه‌یه‌ك له په‌یكه‌ری وجودی خۆی ته‌ماشای ئه‌و رۆژه ده‌كات و رۆژانه یادی ده‌كاته‌وه شانازی به قوربانییه‌كانی كه‌سوكارییه‌وه ده‌كات. به‌ڵام ئه‌و به‌هیچ جۆریك رازی نیه چه‌ند (غه‌ریبه‌یه‌ك) كه هه‌ندیكیان به‌راستی نامۆن به‌و رۆژانه و و ته‌قدیریشی ناكه‌ن، هه‌ندیكیشیان كوری ئه‌و رۆژانه‌ن به‌ڵام نامۆكه‌وتوون به هه‌ستو سۆزی قوربانیانی رووداوه‌كه، بێنه سه‌ر سه‌كۆ و قسه بۆ ئه‌م بكه‌ن و لاف و گه‌زاف لیبده‌ن. ره‌نگه
ناخۆشترین كاتی بیرهینانه‌وه‌ی ساته كۆنه‌كانی ژیانی تۆ ئه‌و كاته بێت كه كه‌سیكی تر به بێ گویدانه هه‌ستونه‌ستی تۆ یادی بكاته‌وه و خۆی پیوه بابدات….
له یادكردنه‌وه‌ی كاره‌ساتی وا مه‌زندا پیوسته (ئه‌كته‌ره‌كانی) ئه‌و كاره‌ساته قسه بكه‌ن و بیره‌وه‌ری خۆیان بگێرنه‌وه و خه‌لكی تر گوێ بكرن چونكه هه‌موو قسه‌یه‌كی ئه‌وان له قووڵایی دله‌وه ئاوێته به گه‌رمترین هه‌ست و سۆز دێته ده‌ره‌وه
نه‌ك به‌رپرس و كه‌سانی نامۆ به‌و رووداوه بچنه سه‌ر سه‌كۆ و په‌خشانی سیاسی بخویننه‌وه و قسه‌ی بێگیان و بێسۆز دووباره‌بكه‌نه‌وه.هه‌ندێك له‌مانه كه باسی كیمیابارانی سیوسینان یا هه‌ر كاره‌ساتێكی تر ده‌كه‌ن و خۆیانی پیوه باده‌ده‌ن ره‌نگه ئه‌وه‌نده زه‌حمه‌تیان به‌خۆیان نه‌دابێت ئه‌و كه‌سانه ببین و به‌سه‌ر بكه‌نه‌وه كه ئازاریان چه‌شتووه، هه‌تیو كه‌وتوون، كه‌سوكاریان شه‌هید بوون، یان ئه‌وانه‌ی ژیانی خۆیان خستۆته مه‌ترسییه‌وه و كۆمه‌كی قوربانییه‌كانیان كردووه و دووریان خستوونه‌ته‌وه، چاره‌سه‌ریان كردن یان به‌ته‌واوی ئاراسته‌ی ژیانیان گۆراوه.ئه‌وان زیاتر حه‌زده‌كه‌ن بچنه سه‌رگۆره‌كان.، تاجه گولینه‌یه‌ك دابنین یان سه‌یری
چه‌ند تابلۆیه‌كبكه‌نه‌وه چونكه ئه‌مانه بێده‌نگن و بێگیان.
وادیاره ئه‌م یادكردنه‌وانه به‌لای لایه‌نی ریكخه‌ره‌وه ته‌نیا تۆماركردنی چالاكییه‌ك و له‌كۆڵكردنه‌وه‌یه‌ك بێت نه‌ك نیشاندانی دلسۆزی بۆ مسه‌له‌كه و ئه‌وانه‌ی تیدا زیانمه‌ند بوون یان كاریگه‌رییه‌كیان هه‌بوو له كه‌كردنه‌وه‌ی زیانه‌كانیدا.
******
Bad (academic) journals
In a recent workshop in Erbil, Dr Jeffrey Beall gave a lecture about open access publishing and drew our attention to existence of hundreds of online publishers who promote themselves as prestigious academic publishers and invite scholars to submit articles to their journals. Many of these publishers and their hundreds of online journals (which Beall calls predatory publishers and journals) are in fact only profit-driven and don’t follow academic standards for writing and publishing.. After years of work on this issue, Beall shares his experience and advice through his weblog including a list of publishers http://scholarlyoa.com/publishers/ and a list of standalone journals which http://scholarlyoa.com/individual-journals/
This is a great resource to academic institutions and individual academics. We should avoid publishing in these journals and spread the information to all academic circles in Kurdistan.
سروودی رووخان
هه‌نگاوم نا
به‌ناو ته‌ما
به‌به‌رده‌ڵان و گوێ چه‌ما
چاوم كرده چراو تیشكی
پربه تووله‌رێی شه‌وه‌زه‌نگ باڵی كێشا
دڵم كرده به‌له‌مێك و
به‌ناو ده‌ریای شێتا بێده‌نگ وه‌ك مار كشا
باكم نه‌بوو له‌تاریكی
له دووریی رێ
له‌هه‌زاران كۆسپ و چقڵی تیژی به‌رپێ
ساله‌های ساڵ رێگه‌ی سه‌ختم كوتایه‌وه
ئای كه هاواری تاساوو ده‌ردی سه‌ریم
له‌هه‌گبه‌ی ره‌شی یادمدا پێچایه‌وه
له‌پێناوی رۆژانێكدا:
مێژوو پێی ده‌ڵێ داهاتوو
رووخێنه‌ری كۆشكی كۆن وته‌رمی رزیوی رابوردوو
به‌خه‌یاڵی پێكه‌نینێك ناخی دڵم بله‌رزێنێ
ژانی ساڵه‌های كه‌نه‌فتی و دڵشكانی به‌رده‌وامم بره‌وێنێ
هه‌نگاوم نا
هه‌نگاوم نا بۆ داهاتوو
ساڵێك ة دوو ساڵ ، سه‌د ساڵ هه‌زار
تاقه‌تم چوو
ئیستێكم كرد
بۆ رابودوو
كه‌تاو ئه‌و كاته جێی نیگای یه‌كسه‌ریم بوو
ئاورێكی رقم داوه
چی ببینیم
دڵ داخورپا و ده‌ستی یه‌ئس
كه‌وته بینم
ئه‌و رابوردووی له‌به‌رچاوم
رۆژگارێكی لێك جیاوازبوو
فلیمێك بوو،، یه‌ك ره‌نگ و روو
شوێن پێكانم هه‌موودیاربوون
هه‌زاران جار هه‌مان هێڵییان په‌ستابۆوه
هه‌مان رێچكه‌یان جاره‌ها
پێچابۆوه
هه‌نگاوه‌كان بازنه‌یی بوون
به‌ده‌وه‌ری خاڵی رووخاندا سووریان ده‌خوارد
ئه‌وه‌ی لای من داهاتوو بوو
ته‌نیا خاڵیكی سه‌ربازنه‌ی زه‌مه‌نم بوو
چه‌نده‌ها جار لوولم دابوو به رابوردوو
ده‌ریای فرمێسك به‌له‌می دڵی له‌رزانم
هه‌وری ره‌شی بێچاره‌یی
رووناكی چاوی خنكانم
تینی ئه‌ژنۆم شكاو ده‌ستم
كرده دارعاسای رووخانم
بریارم دا:
كات له‌لای من بێئاراسته‌و ریگا بازنه‌ی داخراوه
جووڵان گیژه‌نه‌و سه‌ركه‌وتن
بلقی ئاوی دامركاوه
پاڵم داوه
به‌خاڵێكی وه‌ستاوه‌وه
ده‌فته‌ری یادم ده‌رهێنا
په‌ره‌كانیم هه‌موودراند
پاكی یاده‌كانم سووتاند
كارتۆنیكی گه‌وره‌ی ره‌شم
له‌چه‌قی ریگا هه‌لواسی
رووم كرده خۆم
به‌پیتی گه‌وره لێم نووسی
دوێنێ و ئه‌مرۆ و هه‌زار سبه‌ی-
-رووخان روووخانی په‌ی ده‌رپه‌ی
ئه‌م هۆنراوه‌یه سه‌ره‌تای سالی 1986 نووسراوه
****
بیرەوەرییەکی ئەنفال
بیرەوەرییەک لە ئەنفالەوە
شایەتەکانی دادگایی کردنی سەدام و بەرپرسانی تری رژێمی پێشوو لەمەڕ تۆمەتی ئەنفال، ناهەقیان نیە جارجار لەبەرامبەر پرسیاری پارێزەرانی تۆمەتبارەکاندا واقیان وڕدەمێنێ و وەختە کەللەیی ببن! ئاخر ئەوان لەناو رووداوەکاندابوون و هەموو ئەندامەکانی هەستیان تاڵاوی تاوانەکانی رژێمییان لە نزیکەوە چەشتووە. گوێیان بە زرمەی بۆمبا کاس بووە، چاوەکانیان دوکەڵی گازە تڵۆقێنەرەکان کردوونی بە گۆمی خوێن، لووتیان بەبۆنی تیژی باروت و کیمیایی سۆڵاوەتەوە و پێستیان پارچەی راجیمەی پێدا چزاوە و گازی خەردەل هەڵی کروزاندووە. سەرباقی ئەم ئەزموونە دەوڵەمەندە لەگەڵ چەکە مرۆڤکوژەکانی ئەم تاقمە عاقیبەت شەڕەدا، کەچی ئەم قوربانییە ئازارچەشتووانە ئێستا لەبەردەم کۆمەڵێک مرۆڤی بێئاگا (یان راستتر خۆ بێئاگاکردوو) لە راستییەکان، تازە بەتازە دەرسی یەکودووی نەهامەتیی کوردیان لێ دەپرسرێتەوە، ئەویش بە لاقرتی و چاوی پڕگومانەوە.
بەنیسبەت ئەو شایەتحاڵانەوە کە لە رەوی ماراسۆنیی چەند مانگەو چەندسەد کیلۆمەتریی ئەنفالدا لەگەڵ ژانی پێشمەرگە و هاووڵاتیانی ناوچەئازادکراوەکاندا بەناو دووکەڵ و داروپەردووی گوندە وێرانکراوەکاندا بەرەو لێواری سەلامەتی پاشەکشەیان کرد، ئەنفال کتێبێکە لەسەر گابەردی کەناری رێگاکان، لە سەر میحرابی مزگەوتە تەختکراوەکان، لەسەر کەڵەکی دەوری کانییەکان، لەسەر هەموو بستەخاکێکی ناوچەئازادکراوەکانی ئەوسا نووسراوە. لە دڵی هەموو کوردێکیشدا ئەنفال قەتماغەی زامێکە تەنیا بە مەرهەمی ئومێدی ئایندەیەکی بێ ئەنفال سارێژ دەبێ.
وەک یەکێک لە شایەتحاڵەکانی ئەنفال، وەک پێشمەرگەیەک، ئەم دادگایی کردنە زۆر بیرەوەری لە زیهنمدا زیندووکردەوە. ساڵی 1987 دا هێزی پێشمەگەی کوردستان لە پەلامارێکی شەوانەدا ناحیەی قەرەداغی ئازاد کرد. من کە ئەو کاتە دکتۆری مەڵبەندی یەک بووم لەگەڵ چەند یاریدەدەێکی پزیشکیدا یاوەری پزیشکیی ئەو هێزەبووم و لە گوندی زیۆەمەر بارگەمان خستبوو.
رۆژی 21ی نیسان 1987، دوو رۆژ پاش ئازادکردنی شارءچکەی قەرداغ، فرۆکەکانی رژێم گوندەکانی دەوروبەریان دایە بەر هێرشی کیمیایی. ئەمە یەکەمجار بوو چەکی کیمیایی لە ناوچەی قەرەداغ بەکاربهێنرێت. پاش کۆتایی هاتنی ئەو هێرشانە لەگەرانەوەمدا بۆ نەخۆشخانەی مەڵبەند لە گوندی بەلەکجاڕ دەبوو بە شاخی قەڵاقایمەزدا تێپەرم.
خوالێخۆشبوو عەلی قەڵاقایمەزی پیاوێکی قسە خۆش و نان بدە و لەهەمان کاتدا توند و سەرسەخت بوو. تەنیا ماڵ لە ناوقەدی کێوی قەڵاقایمەزدا کەدۆڵی قەرەداغ دەکات بە دووبەشەوە، گوندێکی ئاوەدان کردبۆوە و بە ئاژەڵداری گوزەرانی خۆیی بەرێوە دەبرد. لەناوەراستی هەشتاکاندا و تا کاتی ئەنفال دۆڵی رۆژاوای قەرەداغ لە برەودا بوو. گوندی قەرەبالغی سێوسێنان دەوری شارۆچکەی دەبینی بۆ ئەو کەسانەی نەیاندەتوانی بچنە شار، زۆربەی بارەگاکانی مەڵبەندی یەکی یەکێتی و حیزبەکانی تریش لە سێوسێنان و گوندەکانی تری ئەو دۆڵە بوون.
بۆ رێبواری دوورڕۆ چی لە رێگەی قەدبڕ دڵگیرترە؟ قەڵاقایمەز هەرچەند لە ناوقەدی چیایەکی کووڕی باڵابەرزدا بوو بەڵام لەسەر کورترین رێگا بوو بۆ زۆر لەو لەو رێبوارانەی لە گوندەکانی ئەم دیوەوە یان لە شارەزوورەوە بۆ سێویسێنان و تەکیەو بەلەکجار دەچوون. کەم کەس هەیە بەو رێگەیەدا گوزەری کردبێ و حەپەی سەگەکانی دێ دڵی دانەخورپاندبێ و لە خزمەتی کاک عەلیدا پشوویەکی نەدابێ و جامێ ئاوی فێنک و چایەکی گەرمی نەخواردبێتەوە.
وەک هەموو جارێک کاک عەلی خوڵکی چایەکی کردم و لە هەیوانەکەدا دانیشتین و کەوتینە قسە. دوای باسی شەرو شۆڕو بۆردومان خانەخوێ چۆغەکەی هەڵدایەوە و لاکەلەکەی راستی نیشان دام و وتی “دکتۆر جەراحەیەک داویەتی بەم لاقەبرەغەمەوە سەیرێکی بکە بزانەهیچی گەرەک نیە؟”
وەک کڵپەی ئاگر سووتاندبێتی ئەوەندەی لەپێک زیاتر لە کەلەکەی یەکپارچە رەش ببۆوە و هەندێ شوێنی تڵۆقی کربوو. پێوەدانی هەندێ جۆری جەراحە( با بڵێین دووپشکی کلک شۆڕ بۆ ئەو کەسانەی نەیان دیوە) ئێجگار ترسناکە و تەنانەت کوشندەش ، بەڵام برینەکەی کاک عەلی لە سووتان دەچوو نەک لە پێوەدان. پاش پرس و جوابی ئاسایی بۆ تێگەیشتن لە هۆی سووتانەکە و سووربوونی من لەسەر ئەوەی ئەم برینە لە هی جەراحە ناچێ، کاک عەلی وتی” هیچ شک نابەم. ئەشەوبیلا دوێکە چوومە سەرشاخ گوللە تۆپێکم بینی فستاقی کردبوو هی ئەم بۆردمانەی دوایی بوو. نامە بن دەستم و هێنامەوە وتم بۆ شتی خاسە ئاوی تێ ئەکەم بۆ ئەو جووجکانە. بەڵام عەقڵم نایبڕێ ئەوە عەلاقەی هەبێ بەم زامەوە.”
ئەو کاتە کەم کەس دەیزانی کیمیایی چییە و کاریگەریی چۆنە. ئەوانەشی بیستبوویان باوەریان نەدەکرد رۆژێک بێتە رێیان. کاک عەلیش ناهەقی نەبوو سوور بێ لەسەر ئەوەی جەراحە پێوەی داوە چونکە باوەری نەدەکرد کوتە ئاسنێکی سارد بتوانێ لایەک لە قەبرەغەی بسووتێنێ.
لەقەڵاقایمەزەوە توولە رێیەک سەردەکەوت بۆ سەرشاخ و جا دادەبەزی بۆ سێوسێنان. سەرشاخ لەچاوخۆیدا تەخت و چەند تەبارە زەوییەکی کێڵراوی لێ بوو. کە ئاودیوبووم و بە دیوی سێوسێناندا شۆڕبوومەوە، بینیم دەوروبەری رێگەکە چەندەها شوێنی تەقینەوە و چەند گوللە تۆپێکی نەتەقاوەی لێ بوو. چاڵی تۆپەکان بچووک بوون و گیاکەی دەوریان رەش داگەرابوو. ئەم ناوچەیە لە ئەترافی دەربەندیخان و شاخی گوڵانەوە دەبینراو و پێدەچوو هەر لەوێشەوە بۆردومان کرابێ. بێگومان ئەم بۆردمانە کیمایی بوو و ئەو گوللە تۆپەی کە کاک عەلیش خستبوویە بن دەستی ئاساری مادە کیمیاییەکەی پێوە مابوو و ببووە هۆی سووتانی.
ئەو مادانەی رژێم لەسەرەتادا بەکاری دەهێنان لە مادە تڵۆقێنەرەکان بوون وەک خەردەل و لویزایت. ئەمانە ئەگەر پیاو نەکەوتایەتە ناو دووکەڵەکەیانەوە، کوشندە نەبوون. هەرچەندە دوای ئەم رووداوە چەند جارێکی تریش ناوچەی قەرەداغ کەوتە بەر هێرشی کیمیایی و سەدەها کەس بریندار بوون و لە نەخۆشخانەی مەڵبەند چارەسەرکران، بەڵام تا کارەساتی سێوسێنان تەنیا یەک کەس بە کیمیایی گیانی لەدەست دا
2007
****
Tenya u naume’d
تەنیاو نائومێد
سەدان هەزار ساڵە مرۆڤ هەڵوەدایەو بەدوای بەختیاریدا دەگەرێ. یەکەمین باپیرەکانی کە کەوتنە تەک یەکتر و قەدیان راست کردەوە و دەست و ئینجا وردە وردە مێشکیان خستەکار، کەتنە هەڵپەی بەدەستهێنانی ژیانێکی تر لەکاتی ئێستایان واتە کەوتنە خەیاڵی داهاتوو. رەنگە لەم خەیاڵ و هەڵپەیەدا زمان یان بەگشتی مێشکی بیرکەرەوە کارا بووبێ چونکە بە بێ زمان مرۆڤ نەیدەتوانی رابوردوو بێنێتەوە یاد و داهاتوویەکی رەنگینرتر بۆخۆی بەرجەستە بکا، پیلان و نەخشەی بۆ دانێ و ماسولکەکانی بخاتە کار بۆ جێ بەجێکردنی خەیاڵەکانی. لەراستیدا پێ دەچێ مێشکی بیرکەرەوە لەهەمان کاتدا سەرچاوەی هەموو بەختەوەری و کوێرەوەرییەکانی مرۆڤ بێ.
مرۆڤ کەلەگەڵ پەیدابوونیدا هەموو غەریزەکانی ئاژەڵی بەمیرات بۆ جێ ماوە، بەهۆی مێشکە فێڵبازەکەیەوە دەکەوێتە دارشتنی جۆرەها نەخشەی ترسنۆکانەو ئازایانە بۆ تێرکردنی غەریزەکانی بەچاکترین شێوە و بەدەست هێنانی زیاترین لەززەت لە هەموو بوارێکی مومکیندا: باشترین و زیاترین خواردن، جوانترین و زیاتین هاوئامێز، خۆشترین شوێن، باشترین چەک، باشترین ئەشکەوت… مرۆڤی تێرنەخۆر کە غەریزە بنەرەتییەکانی تێر دەبن ئینجا دەکەوێتە خەیاڵات و غەریزەکانی وردترو وردتر دەکاتەوە: لەجیاتی سک تێر کردن دەگەرێ بزانێ چ خۆراکێ خۆشترە و کەمتر دەست دەکەوێ و هەرسی ئائاسناترە. لەجیاتی ئەشکەوت خانوو و جۆرەها دیکۆر، لەجیاتی پێستی ئاژەڵ جلوبەرگی ئاوریشم، لەجیاتی هاوئامێز جۆرەها وردەکاری سێکسی. بەکورتی مرۆڤ هەرگیز رازی نابێ و هەمشە هەڵپەی هەنگاوی داهاتوویەتی. هەڵبەتە ئەمەش لەگەڵ گەورەبووندا ئاڵۆزتر دەبێ و لە کوێرەکانییەکەوە دەبێـە چۆمێک و لە چۆمەوە دەبێتـە روبار و لەروبارەوە بۆ دەریاچە. تا ئەوەی مرۆڤی بەدبەخت لە دەریای تێرنەخواردووی ئارەزووەکانیدا سەرگەردان دەبێ و بەهەر چوارلادا دەست و پەل دەکوتێ.
بەڵام ئادەمیزاد چۆن دەتوانێ هەموو ئارەزووەکانی تێر بکات لەکاتێکدا تەنیا نیە بەڵکوو لەناو هەزاران مڵۆزمی وەک خۆیدایە کە هەریەکە لەوی تر زیاتر پەلەی سبەینێیەتی و هەلوەدای پچرینی زیاترین بەش لە مەوزوعی غەریزەکانیەتی. مەوزوعی غەریزەش چ خواردن بێ چ سێکس و چ پلەو پایە، سنوودارەو بەیەکسانی بەشی ئەم هەموو داواکارە ناکات!! لەراستیدا ئەگەر بەشیشی بکردایە، ئەگەر مومکین بوایە هەموو ئارەزووەکانی هەموو مرۆڤەکان تێربرکرایە هێشتا باوەر ناکەم لایەنی کەم ئارەزووی هەندێ لەو مرۆڤانە دابمرکایەتەوە کە غەریزەیان لە خەڵکی ئاسایی زیاتر زاڵە بەسەریاندا. بەراستی لەوەدەچێ شەهوەتی مرۆڤ (بەرامبەر بە غەریزە بەگشتی) قابیلی رازی بوونی هەمیشەیی نەبێ و مرۆڤ لەچارەی نووسرابێ هەتا هەتایە بە برسێتی بمێنێتەوە و بەرەو نائومێدی و کوێرەوەری بچێ.
ئەمرۆ هەر قوتابییەک بگری بەئەندازەی هەموو فەیلەسووفەکانی یۆنانی کۆن دەربارەی زەمین و زەمان و ئاسمان و لەشی مرۆڤ و …. دەزانێ. زانیاری بە ملیۆنان جار پەرەی سەندووە و لە داهاتووشدا منداڵان گاڵتە بە ئاستی زانیاریی زاناکانی ئەمرۆ دەکەن. بەڵام سروشتی مرۆڤ: خۆپەرستی، تەماع، غەریزە، توورەیی، ئارامی.. بەکورتی رەفتارو و تەبیعەتی مرۆڤ گۆرانێکی ئەوتۆی بەسەردا نەهاتووە. دەیان هەزار ساڵ پێش ئێستا چۆن راوچییەک لەسەر نێچیر، شوانێک لە سەر لەوەرگا، پیاوێک لەسەر دەسەڵات یا ژنێک لە ئەویندا کاردانەوەیان نیشان داوە لە شێوەی توورەیی و رق و تۆڵەو لەخۆبوردندا، وەڵامی مرۆڤی ئەمرۆش لە هەلومەرجی لەوجۆرەدا هەمان هەڵچوون و داچوونەکەی جارانە گەرچی رەنگە لە بەرگێکی کەمێ جیاوازدا بێ.
مرۆڤی تێر نەخۆر بەو سروشتە خۆپەرستەیەوە لەناو هەزاران مرۆڤی خۆپەرستی وەک خۆیدا لە کاتێکدا ئیمکانی هەلومەجی یەکسان وجوودی نیە، چۆن دەتوانێ هەست بە ئاسوودەیی بکا؟ چۆن تەنیا نابێ؟ چۆن نائومێد نابێ؟ لەوەدەچێ دوودڵی و تەنیایی و نائومێدی بەئەندازەی تەمەنی مرۆڤایەتی کۆن بن. رەنگە لەگەڵ پەیدا بوونی مێشکی بیرکەرەوەدا پەیدا بووبن و هەرگیز کۆڵی مرۆڤ بەرنەدەن. مرۆڤایەتی هەر لەکۆنەوە دەرکی بەم تەنیایی و نائومێدییە کردووە و هەستی بە پووچی ژیان کردووە بەڵام ناچار بووە بژی، کاربکات، هەوڵ بدات، گەورەببێ، ئەرکە کۆمەڵایەتییەکانی جێبەجێ بکا وبمرێ. لەگەڵ ئەوەشدا نائومێدی و تەنیایی هەمیشە لەناو دڵیدا لانەیان هەبووە و ناوەناوە بە هەوەری کارو عادەت داپۆشراون. مرۆڤ بیست ساڵ، سی ساڵ، پەنجا ساڵ سەرومڕ سەگ مەرگ کاری کرووە و سەرەنجام لەخۆی پرسیوە بۆچی، لەپای چی؟ کۆتایی کە هەر مردنە، فەنابوون!!! کەچی لەگەڵ ئەوەشدا هەر کۆڵی نەداوە چونکە وای لێ چاوەروان کراوە ئەمیش ئەبێ وەک هاوزمانەکانی تا دەمی مەرگ هەڵپەی بێ. ئەوساش کە دەمی کراوەی گۆڕ لاشەی کرم تێداوو فەرامۆشکراوی هێناوەتە یادی، دڵی بەتروسکەی زیندووبوونەوە خۆش کردووە بەلکوو ئەو ئارەزووانەی کە لە دنیای خاکیدا بۆی تێر نەکراون، لەدنیای جاویداندا بەدی بێنێ. بەڵام هێشا لەقووڵایی دڵیدا نائومێد بووە و دەستپاچە بۆیە هەرگیز بەدڵ ئامادەی مردن نەبووە.
مرۆڤی چارەرەش لەم سەفەرەیدا تەنیا بووە. مەگەر چۆن توانیویەتی تەنیا نەبێ لەکاتێکدا هیچ هاورێیەکی ئەبەدی نەبوو ئارەزووەکانی لەگەڵ بەش بکاو چارەنووسی ببەستێ بە چارەنووسیەوە و لەدەرەنجامی حەتمی، لەمەرگ، رزگاری بکات؟ راستە دۆستانی هەبوون بۆ گفتوگۆ، بۆ شەونخوونی، کارو هاتوچۆ و تەنانەت هاورێی فیکریش، بەڵام ئەمانە ئەو هاورێ ئەبەدییانە نەبوون کە قوڵ بکەن بە قۆڵی (من) دا و لێی جیانەبنەوە. کاتێ بەرژەوەندی (من) یانی هەمان خۆپەرستیی ئەبەدیی مرۆڤ کەوتۆتە مەترسییەوە، ئەوسا تەنیایی باوەشی بۆی کردۆتەوە و بۆی دەرکەوتووە ئەوانەی لەخەیاڵێکی رێگوزەردا دۆستانێکی گیانی بوون، بێگانە بە (من) بوون بە رشتەیەک ئارەزووی لەکەمیندا وەستاوەوە. بەراستی کام دوو هاورێ، کام دووبرای گیانی، کام دوو هاوبیر، دوور لەچاوی خەڵکی لە ناخی دڵیاندا جارجار هەست بەوپردەی نێوانیان ناکەن کە هەرگیز قابیلی پەرینەوە نیە بۆ هەردووکیان.
لە کۆنەوە مرۆڤ هەستی بەم خۆپەرستی و تەنیایی و جوداییە کردووە و هەوڵی داوە لە رێگەی پەیداکردنی بەرژەوەندی هاوبەشەوە خۆی لە تەنیایی رزگار بکات یانی (ئێمە) بخاتە شوێنی (من). گوایە ئازادی و سەرفرازی ئینسانیان لەم جێ گۆڕکێیەدا دیوەتەوە. بۆئەمەش خێزان، خێڵ، کۆمەڵگا، ئایین، دەستەوحزبی جۆراوجۆر دروست بوون. لەناو ئەم کۆمەڵانەدا هەمیشە هەوڵ دراوە (من) بخرێتە ژێر رکێفی (ئێمە) وە و (ئێمە)ش بەرامبەر ئەم تەسلیم بوونەی (من)، (من) لە تەنیایی رزگار بکات. گومان لەوەدا نیە (من) کەڵکی لەم مامەڵەیە وەرگرتووە و لەزۆر بورادا ژیانی بۆ ئاسان کردووە. لەمەشدا (من) ـە فێڵبازەکان ئەوانەی هەولومەرج باشترین فرسەتی پێ داون،زیاترین بەشیان بەرکەوتووە. بەڵام ئەم مامەڵەیە لەسەر حسابی بێبەشکردنی (من) بووە لەهەندێکی تری ئارەزووەکانی. جگە لەوەش تەنانەت لە ناو (ئێمە) شدا مرۆڤی تەنیا لە کابووسی تەنیایی رزگاری نەبووە مەگەر بۆ ماوەی کەم کاتێ (من) بەتەواوی لەناو بۆتەی (ئێمە)دا تواوەتەوە و ئارەزووەکانی فەرامۆش کراون. ئەڵبەتە ئەم ماوانەش زیاد نەبوون و کەسانێکی کەم توانیویانە پێی بگەن و لەمانیش بەدەگمەن بەدرێژایی ژیانیان بڕیان کردووە. رێگەیەکی بەدەوامتر بۆ دەبازبوون لەم تەنیایی و نائومێدییە کە مرۆڤ لە کۆنەوە پەیی پێ بردووە گەڕانەوە بووە بۆ خود بەمەبەستی دابەزاندنی ئاستی خواستەکانی خود و دوورەپەرێزی لە ململانێی خواستەکان، بە مانایەکی تر چاوتێری و زوهد.
بەکورتی مرۆڤ لەوساوەی چەمکی رابوردوو و داهاتوو لە مێشکیدا گەڵاڵە بووە هەمیشە تەنیا بووە و نائومێد. هەموو هەوڵەکانیشی لە پێکەوەنانی خێزان و کۆمەڵ و حیزب و ئایین و دامودەزگا کۆمەلایەتییەکاندا نەیان توانیوە لەم تەنیایی و نائومێدییە رزگاری بکەن چونکە مرۆڤ نە دەتوانێ دەست لە غەریزەکانی خۆی هەڵ بگرێ، نەدەتوانێ خۆی لە مێشکی بیرکەرەوەی خۆی و کاریگەریی سیلبیی بە ئەنجام گەیشتنی غەریزەکانی هاورەگەزەکانی رزگار بکات. تازە ئەگەر کەسێ بتوانێ خۆی لەخەڵکی دابڕێ و بە تەنیایی لەدووی بەختیاری بگەرێ بە کوێرە رێ دەگا چونکە ئەنجام دانی هەندێ لە غەریزەکانی لە تەنیاییدا مەحاڵە. خۆئەگەر یەک جووت مرۆڤی تەنیاش پێکەوە بژین ئەوا پاش ماوەیەک رەنگدانەوەی خۆپەرستی و غەریزەو رەفتاریان ئاسوودەییان لێ دەشێوێنێ. ئەمە جگە لەوەی مێکشی فەرد هەرگیز ناتوانێ خۆی لە ئەفکاری نائومێدکەری تەنیایی و فەنابوون و چەمکی داهاتوو دووربخاتەوە. تەنیایی و نائومێدی(پووچی) دوو حوکمی ئەبەدین، رزگاربوونی بنەرەتی تەنیا بە رزگاربوونە لە وجوود، یانی مەرگ.
هەڵبەتە ئەمە مانای ئەوەنیە فەرد هەمیشە و هەمووساتەکانی ژیانی نائومێد و تەنیاو دۆش داماو بەسەر بەرێ. ئەگەر وابووایە مرۆڤایەتی بەهچ نەدەگەیشت. مرۆڤ بەحوکمی عادەت و سەرگەرمی و چاوەروانی کۆمەڵایەتی دەکەوێتە بەر لێشاوی عاداتی رۆژانەو بە ئیختیار یان بێ ئیختیار دەکەوێتە گەڕو گوشاری واجیب سروشتی ئەسڵی و خەیاڵاتی تەنیایی و نائومێدی لەبیر دەباتەوە و بەرواڵەت خۆشحاڵ و بەختەوەرانە ئەو ئەرکانە جێ بەجێ دەکا کە لێی چاوەروان دەکرێ. جارجاریش کە دێتەوە سەرخۆی لە تەنیاییدا، دوور لە هەراو هوریای فەرمانەکانی ژیانی رۆژانە، دەکەوێتە بیرکرنەوە. پووچی ژیانی خۆی و ئەوانی تر و تەنیایی هەموولایەکی بیر دەکەوێتەوە. بەسەر هیڵی پەی پێنەبراوی تەمەنەو تاس دەیباتەوە کە نازانێ بەرەو کوێ دەچێ و کۆتایییەکەی کەیە! بەسەر تەپۆڵکەی ئارەزووە بەدی نەهاتووەکانیەوە تاس دەیباتەوە کە نازانێ بۆچی هەن و چییان لێ بەسەردێ! بەسەر حەسرەتی لەچاو ئەما بەختەوەرەکانی هاورەگەزییەوە تاس دەیباتەوە! تاس دەیباتەوە و خەریکە وەک رنۆی بەفر بەرەو هەڵدێری نائومێدی داڕمێ بەڵام…. بەڵام کتوپڕ هۆش دەکاتەوە کەوا مەحکوومە بە ژیان بۆیە قۆڵی لێ هەڵدەماڵێ و دەست پێ دەکاتەوە.
مازەندەران 1992
Nasihqeredaxi @yahoo.com
****
تێبینی: ئەم بابەتە رامانێکی تەنیاییە و لەراستیدا نامەیەکە لە ئاوارەیی دوای ئاودیوکراندا بۆ هەڤاڵی پێشمەرگەم (د. جەلال عوسمان ) ناردووە.
Cherishing our memories
Cherishing our memories
Sometimes on the wings of memories, I travel fast, faster than imagination even, to the bright lanes of my past. The other day I found myself passing in the narrow and tortuous alleys of Homermandan and Sarshaqam that I have not seen for so many years. I wanted to revisit my middle school days when I used to go through this then-shortcut path to Jumhuri school, to Baxi Gishti and Berkhaneqa market. I saw the phantom of my classmates at my sides, heard their voices, paid no attention to the swearing of the bullies on the corners who sometimes used to bully us because we were from the other neighborhood of Qarachawa passing through their jurisdiction! The area had changed a lot and I hardly recognized the location of the bakery where I sometimes used to go and queue for hours to get 10 loaves of hot bread. Although I did not remember where it used to stand, I felt the dignity of the tall tree on which a stark had a nest and used to return every spring to lay eggs and breed a new generation before migrating in autumn to the warmer lands. And there was a Qawurma “sandwich of chickpeas” seller that I can never forget. He had the best qawurma in the area which he used to sell at home just behind the door of his muddy house. Most of the mornings I used to spend my daily pocket money there. On the way to school I used to peek through the door and ask for a qawurma which he made by spreading the ground chick peas on half a loaf of bread and adding some curries and few leaves of leek which I now think were hardly washed at all! It was so delicious that it has given me a permanent like for qawurma. Even now I eat it from time to time at home, albeit never as tasty as that one!
I enjoy traveling back to my memories from time to time and I think it makes my present more pleasant. It is a pity we are so busy with our daily routines that we frequently forget to celebrate our past, not only the wonderful times but all.
Price of change
In April 2003 in the height of the invasion I was working for a humanitarian agency in Kurdistan. A British colleague, probably having in the back of her mind the involvement of the British troops in the hostilities, wrote to me from London expressing empathy and concern about “the price Iraqi people are paying in the conflict.” But like many Iraqis hopelessly wishing a regime change for decades, I wrote back to her saying “no price was high for ousting the dictator!”
Now when I remember those words, I see how naïve I was then! I had no idea how high the price could be! Indeed, I believe no one thought that things could go this far wrong after the fall of the regime, not even those who planned the invasion! Although as a Kurd I am still happy that the dictator and his army have gone and the threat to Kurdistan has diminished greatly, yet the magnitude of suffering, chaos and destruction during the past four years has being so immense in Iraq that I wouldn’t wish such a regime change for any country whatever the justifications might be!
March 2007
*****
Ya’s
یاْس
چە گردبادى
مارا بە گردش وامیدارد
بى انکە حتی
کورەراهى درپیش باشد.
شبحوار درتاریکى
مثل سایە فانوسى
آویزان درمعـرض باد
میلرزیم و پنداشتی
شتابان،
بە پیش!
سکون عفریتی است ترسناک
گامهای ما گریزان
سوار بر اسب امید
بە پیش
زیر باران
زیر افتاب سوزان.
اما دریغ
شبح سفیدی بیش نیشت
کە مارا
از سکونی بە سکون دیگر میخواند.
پنداشتیم هر گامی
آیندەیست جدا
کە در ان
چراغ نو میسوزد و
هزاری دیگر ماخواند
ولی افسوس
گردبادی بیش نیشت
کە مارا بە گردش وامیدارد
بی انکە حتی
کورەراهی درپیش باشد
******
ناصح قرةداغى، مازندران 1373
ئەنفال
ا ئەنفال ئەتوانرا پێشبینی بکرێ؟
توانای پێشبینی کردنی کارو کاردانەوەکانی دوژمن، یەکێکە لە بنەماکانی زامنکردنی بەردەوامبوون و سەرکەوتن لە رووبەرووبوونەوەی دیپلۆماسی و چەکداریدا. ئەو لایەنەی کە زیاتر دیراسەی کەسایەتی و کارو چالاکیی ئێستا و رابوردووی لایەنەکەی تری کردبێ و لە چۆنێتیی رەفتاری تێگەیشتبێ، بەشێوەیەکی باشتر ئەتوانێ پێشبینی ئەوە بکات کە ئەو لایەنە لە هەلومەرجێکی دیاریکراودا چ کاردانەوەیەک نیشان ئەدات یا چ هەنگاوێک دەنێ. ئەو لایەنەش کە تەرەفی بەرامبەری وەک پێویست ناناسێ و شارەزاییەکی ئەوتۆی نیە لە پێشبینی کردنی داهاتوودا و دووربینی و دور ئەندێشی پێویستی نیە، ئەوا زۆربەی کات ئەکەوێـتە بەر هەنگاوی پڕ موفاجەئەی لایەنەکەی بەرامبەری و پەشۆکان و شڵەژان زاڵ ئەبن بەسەر رەفتارەکانیدا و تای تەرازووی لەنگ دەکەن.
ئاسانترین لێکدانەوە بۆ کارەساتەکانی ئەنفال ئەوەیە بیگێرینەوە بۆ دڕندەیی رژێم. لەراستیدا ئەمە هەر لێکدانەوە نیە، بەڵکوو سادەترین باس کردنی رووداوەکەیە و هیچ کۆمەکێک بە تێگەیشتن و چارەسەرکردنی ناکات. ئەم کارە وەک ئەوە وایە بڵێن “خانووەکە دڵۆپەی کرد چونکە باران باری.” بێگومان ئەگەر باران نەبارێ هیچ خانوویەک دڵۆپە ناکات، بەڵام بارانیش ببارێ مەرج نیە هەموو خانوویەک دڵۆپە بکات. کەس گومانی لەوە نیە رژێمی بەعس رژێمێکی دڕندە و شۆڤێنی بووە و ویستوویەتی بە هەموو جۆریک گورزی کاریگەر لە کورد بوەشێنێ. بەڵام بەعس دوژمن بووە و لەگەڵ کورددا لە رووبەرووبووەنەوەیەکی چەکداریدا بووە و کورد ئەبێ زانیبێتی کە ئەم رژێمە دڕندەیە بەرامبەر هەموو چالاکییەکی پێشمەرگە، کاردانەوەیەکی دەبێ. لەراستیدا کورد ئەمەی بە تەجرەبە دیبوو. ئەم کاردانەوەیەی رژێم چ بەرامبەر تاک ( وەک کەسوکاری پێشمەرگە) و چ بەرامبەر گشتیش (وەک راگوێزانی ناوچەکان و بەعەرەب کردن و بۆردمانی گوندەکان) پێشتر چەندین جار دووبارە ببۆوە.
لێکدانەوەی ئەنفال وەک کارێکی دڕندانەی رژێم و تەنیا لە رووانگەی مەزڵووم و زاڵمەوە هیچ کۆمەک بەوە ناکات کورد بتوانێ لە داهاتوودا تووشی کارەساتێکی هاوشێوە نەبێتەوە. تێگەیشتنی بابەتیانەی ئەنفال بەوە دەبێت کە دیراسەی ئەوە بکرێ بۆچی کاردانەوەی رژێم لەو هەولومەرجەدا گەیشتە ئەوپەری درندەیی؟ بۆچی رژێم سەرەتای ساڵی 1988 بریاری دا ئەو گورزە کوشندەیە لە بزووتنەوەی چەکداریی کورد بوەشێنێ و رای بماڵێ؟ بۆچی بریاری دا بە شێوەیەکی بێ پێشینە دەست لە هاووڵاتیان نەپارێزی و کیمییایی بکات بە سەر دەیان هەزار دانیشتوواندا و دەیان هەزار هاووڵاتیش بێ سەرو شوێن بکات؟ گەڕان بەدوای هۆیەکانی ئەم کارەساتەدا تەنیا بەوە نابێ لە سروشتی دڕندانەی بەعسدا پاچەکۆڵەی بۆ بکەین چونکە ئەمە بەدیهیەو هیچ خۆماندووکرنی ناوێ. لەوە گرنگتر ئەوەیە لە رەفتاری بزوتنەوەی کوردا کنەی بۆ بکەین چونکە کەس گومانی لە سروشتی دڕندە و نیەت خراپیی بەعس نەبووە بەرامبەر بە کورد و بزوتنەوەی کوردیش ئەبێ لەهەموو کەس باشتر ئەمەی زانیبێ. باشتر وایە دیراسەی رەفتاری بزوتنەوەی رزگاریخوازی کورد بکرێ لە مانگ و ساڵانی پێش ئەنفالدا بۆ ئەوەی بزانرێ ئایا کورد پێش ئەوەی هەنگاوێک بنێ بۆ خەستکردنەوەی خەبات و چالاکی لە دژی دوژمن، هیچ تەسەورێکی هەبووە لە کاردانەوەی رژێم؟ ئایا بزوتنەوەی کوردی پێشبینی ئەوەی کردبوو ئەگەر ئەم هاوکاریی خۆی لەگەڵ وڵاتێکی بێگانەدا کە عێراق لەگەڵیدا لە شەڕدا بوو، بەگوڕ بخات، ئەمە چ کاریگەرییەکی لە رەفتاری رژێم دەبێ بەرامبەر بە کورد؟ ئایا ئەگەر خاکی کوردستان بکرێتە مەیدانی چالاکیی پاسدار و لەشکری بەدر و هێزە شیعەکانی تر، ئەمە تا چە رادەیەک سەددام تووڕە دەکات؟ ئایا ئەگەر پشتیوانی وڵاتێکی بێگانە بکرێ چاڵە نەوتەکانی قووڵایی بداتە بەر موشەک ئەمە چۆن سەددام کەللەیی دەکات؟ یا لە کاتێکدا کە ئەو لە بەرەکانی جەنگیدا لەگەڵ ئێران روو لە سەرکەوتن بوو و تازە شارۆچکەی فاوی لە چنگی دوژمن ئازاد کردبوو، ئەگەر کورد یارمەتی دوژمنەکەی بدات شارێکی تری لێ داگیر بکات، ئەمە چۆن سەددام شێت و هار دەکات؟
تەنانەت لە شەڕی دەستەو یەخەی دووکەسیشدا کاردانەوە بە حسابە. ئەگەر من بەردێک بگرمە ماڵی تۆ تۆ نام دەیتە بەر فیشەک ، بەڵام ئەگەر من دەسترێژت لێ بکەم تۆش رەنگە بمدیەتە بەر فیشەک و لەوانەشە ئەگەر هەتبێ ئاربیجیم پێوە بنێی. دوژمنایەتی کردنیش ئەبێ بە حساب بێ. ئەگەر بتەوێ ئامادەی گورزەکانی دوژمنێکی خوێنخۆری وەک بەعس بیت ئەوا کەمترین شت ئەوەیە ئەبێ بزانی بەرامبەر هەر رەفتارێکی (دوژمنانەی) تۆ، خەیارەکانی ئەو چین بۆ کاردانەوە؟ لەراستیدا گەورەبوونی کاردانەوەکانی بەعس لە ساڵانی پێش ئەنفالدا تەدریجی بووە. تەنانەت بۆردمانە کیمیاییەکانیش بە گازە سووکترەکان دەستی پێ کردووە و وردە وردە زیانبارتربووە. رەنگە بەکارهێنانی چەکی کیمییای لە ساڵی 1987 دا پەیامێکی ئاگادارکردنەوە بووبێ بۆ کورد بۆ ئەوەی ئاگای لەخۆی بێ و سنووری خۆی بزانێ، بەڵام ئێمە لەم پەیامە تێ نەگەیشتین تا ئەوەی دەرسی کۆتاییمان وەرگرت و هەڵەبجە و هەموو کوردستانمان لێ کرا بە ئاگر.
پێویستە مەبەستی نووسینەوەی کارەساتەکانی ئەنفال لەم روانگەیەوە نە پاساودان بێ بۆ کەس نە تۆمەتبارکردنی کەسی تربێ و هیچیش لە گەورەیی رووداوەکان و دڕندەیی بەعس کەم ناکاتەوە. ئەم تێروانیە هەوڵدانێکە بۆ تێگەیشتنێکی بابەتیانەی رووداوەکان وەک کار و کاردانەوەی دوو لایەنی بەشەڕ هاتوو کە یەکێکیان مەزڵوومە و ئەوی تریان زاڵم. ئەم تێروانینە یارمەتیمان دەدات دوژمن باشتر بناسین، رەفتارەکانی باشتر تێ بگەین، وە باشتر پێشبینی رەفتار و کاردانەوەکانی داهاتووی بکەین. ئەگەر لایەنێک نەتوانێ پێشبینی کارو رەفتارەکانی لایەنی بەرامبەری بکات ئەوا خزمەتێکی باشی بە دوژمنەکەی کردووە و دەرفەتی ئەوەی داوەتێ لە ناکاو زەفەری پێ بێنێ. بەڵام توانای پێشبینی کردن ئەم دەرفەتە لە دوژمن دەگرێ و ئەگەری سەرکەوتنی کەم دەکاتەوە.
2008
*****
